Filosoflar (ilk dəfə Hegel) ağlın tarixi inkişafını təfəkkür səviyyələrinə görə belə müəyyən edirlər: 1. Epik-artistik təfəkkür; 2. Mifik-dini təfəkkür; 3. Fəlsəfi-elmi təfəkkür. Bunların hər biri ağlın inkişafında müəyyən bir tarixi mərhələni təşkil edir. (Yeri gəlmişkən, görəsən, bu bölgüyə görə, bizdə nə üçün dini və bədii şüur nisbətən alınır, amma fəlsəfi-elmi şüur hələ çox cır qalır? Yaxud da, inkişaf dərəcəsinə görə düzsək, düzülüş nə üçün belə alınar: din (mif, nağıl), sənət (poeziya, musiqi) və nəhayət, fəlsəfə (elm)? Görəsən, biz öz təfəkkür səviyyəmizə görə tarixin harasındayıq?) Dində ağıla iki münasibət muşahidə etmək olar: 1. Allahı və ya ilahiliyi ağılla isbat etmək cəhdi və 2. Ağlın Allahı və ya ilahiliyi dərk etməkdəki acizliyini göstərmək cəhdi. Orta əsrlərdə, istər xristianlıqda, istərsə də islamda hər iki mövqeni görmək olardı. Dindar mütəfəkkirlər adətən hər iki mövqeni, mistiklər isə ikinci mövqeni mənimsəyirlər. Allahın ağılla isbat edilməsi Orta əsrlər təfəkkürünə xasdır. Allah isbatı ilə islamda mütəkəllimlər adı verilən İbn Sina, Əbu Hamid Qazzali kimi ilahiyyatçılar, xristianlıqda isə Anselm, Akvinas Foma kimi teoloqlar məşğul olublar. Orta əsrlərdə, Allah isbatı dedikdə, Allahın Aristotel məntiqi ilə isbatını nəzərdə tuturdular. Ümumiyyətlə, Orta əsrlərin bəlkə də ən əsas arzusu elə ilahilik ilə insaniliyin, bir sözlə Allah ilə ağlın münasibətini, əlbəttə ki, birincinin xeyrinə aydınlaşdırmaq olub. Lakin burada çox mühüm məsələ ondan ibarətdir ki, ağıl Orta əsrlərdə induktiv metodla işləyən bugünkü təcrübi-elmi ağıl yox, Aristotel məntiqi ilə işləyən fəlsəfi ağıl idi! Allah mifik-dini təfəkkürün təsəvvürüdür. Fəlsəfi ağılla icra edilən çoxlu Allah isbatlarının heç biri heç Orta əsrlərdə uğurlu alınmadığı halda, onu bu gün elmi ağılla isbat etməyə girişirlər. Xristian teoloqu Tertullian deyirdi: "Mən Allaha absurd olduğu üçün inanıram". Yəni inanmağım üçün əqli səbəblər axtarmıram. Etiqadın əqli olmadığından nəinki narahat olmuram, əksinə, ona elə məhz buna görə inanıram. İslamda sünnilərə görə IV xəlifə, şiələrə görə isə I imam Əlinin təxminən belə bir sözü var: "Göydə lə iləhə illəllah yazılmış olsaydı, Allaha inamım artmazdı". Yəni Allahın ağıl üçün sübutsuzluğu onun başaşağılığı deyil ki, sübutu da başucalığı olsun. Doğrudan da, məgər Allah istəsəydi həftədə bir dəfə (ildə bir dəfə də olar) özünü bizə göstərə bilməzdimi, dini dillə desək, təəyyün edə bilməzdimi? Allahın varlığı ağıl üçün prinsipcə mübahisəlidir. (Hələ Orta əsrlərdə məşhur İbn Sina-Qazzali-İbn Rüşd mübahisəsidir bu). Dinin canı da elə bundadır. Yoxsa cənnət imanlılara yox, ağıllılara, özü də elmi ağlı inkişaf etmiş alimlərə vəd olunardı ki. Təsəvvür edin, mən sizə deyirəm ki, qalileylər, nyutonlar yanılıblar, yerin cazibəsi deyilən fiziki dəyişməz zad yoxdur, boşluğa buraxılan cism heç də sürətini artıra-artıra yerə çırpılmaz, yavaş-yavaş, sallana-sallana yerə enər. Belə deyib, özümü bu gecə vaxtı buraxıram ikinci mərtəbədən aşağı. Yaxud da faradeylər yanılıblar elektrikin öldürücü təsiri yalandı deyibən yapışıram açıq naqildən!.. Mənim haqqımda nə düşünərdiniz? Yəqin ki, belə: "Bu başdanxarab imiş ki!" Niyə belə düşündünüz? Ona görə ki, elmi həqiqətlərə belə münasibət haqlı olaraq başıxarablıq, dəlilik təsiri bağışlayardı. Ona görə də Quranda yazılanları əcaib-qəraib vasitələrlə elmi həqiqət kimi göstərməyə çalışarkən, Allaha inamsızlığı başdanxarablıq, dəlilik kimi damğalamağa hazırlaşmış olurlar. Bu "sübutların" ardından ya dəlixana gəlir, ya da həbsxana, təbii olaraq. İran nümunəsi gözümüzün qabağındadı. Allahın varlığı və islamın ən mükəmməl din olması 2+2=4 kimi isbat olunursa, onda belə çıxır, bəşəriyyətin, xüsusilə elmin inkişaf etdiyi ölkələrdə yaşayan və Allaha inanmayan, islama etiqad etməyən milyardlarla hissəsi ağlını itirib ki. Aydındır ki, Allahın elmi isbatı kütləvi bazara hesablanıb və reklam kimi düşünülüb. İslam dinini pozitivist elmi yolla sübut etmək cəhdi ya cəhalət rüsvayçılığı, ya da intellektual həyasızlıqdır.

Nitsşe

Üç qrup dəyər və üç tip dəyərləndirmə var: yaxşı (xeyir)-pis (şər) kimi etik dəyərlər, gözəl-eybəcər kimi estetik dəyərlər və düzgün-səhv kimi logik (məntiqi) dəyərlər. Bu bölgüyə paralel olaraq da üç tip dəyərləndirmə bunlardır: …yaxşıdır(…savabdır)-…pisdir(…günahdır), …gözəldir-…eybəcərdir, …düzgündür-…səhvdir. …yaxşıdır, …gözəldir, …düzgündür hökmlərini "…olar!"; …pisdir, …eybəcərdir, …səhvdir hökmlərini də "…olmaz!" kimi xülasə etmək olar. Dəyərləri dəyərləndirmələrdən qabağa çəkən, dəyərləndirmələrin verilmiş hazır "ideal" dəyərlər əsasında icra edilməsini istəyən fəlsəfi mövqe idealizm adlanır. Dəyərlər mahiyyətin (essensiyanın), dəyərləndirmələr təzahürün, gerçək yaşayışın (eksistensiyanın) ifadəsi olduğundan, idealizmi bu baxımdan essensiyalizm də adlandırmaq olar. Və əksinə, dəyərləndirmələri dəyərlərdən qabağa çəkən, dəyərlərin dəyərləndirmələrdən yarandığını iddia edən fəlsəfi mövqe eksistensializm adlanır. İdealist və ya essensiyalist mövqe dəyərləndirmələrin əsasına "…olar!"-"…olmaz!" sabit dəyər hökmlərini qoyur və yaşayışımızın hər bir anında nəyin pis, nəyin yaxşı; nəyin gözəl, nəyin eybəcər; nəyin düzgün, nəyin səhv olduğunu bu hökmlərə görə müəyyənləşdirməyimizi tələb edir. "Hökm"ün cəmi ərəb dilində "ehkam"dır. Leksikonumuzdakı "ehkamçılıq" (doqmatizm) söz açdığım həmin bu idealizmi və ya essensiyalizmi ifadə edir. İdealizm anti-həyati, anti-humanist təfəkkürdür. Təsadüfi deyil ki, o, Şərqdə Allahı "vacib varlıq" (yəni mövcud olmaması qeyri-mümkün varlıq), insanı isə "mümkün varlıq" (yəni mövcud olmasa da olar, o, olmaya da bilər) kimi qoyan Orta əsrlərdə daha çox çiçəklənmişdir. Ona görə də Renessans "daha çox insan, daha az Allah" devizini ortaya atmışdı. Bu, daha çox həyat, daha az ehkam demək idi. Renessans yaşamayan Şərqdə isə hələ də Allahdan ötəri insana, namusdan ötəri qadına və s. qıya bilirlər. XIX əsrdə Hegel yazırdı ki, Şərqdə insan yoxdur, Allah var və o Allah insanı udub. Qərbdə idealizmin antihəyatiliyinə və antihumanizminə XIX əsrdən başlayaraq həyat fəlsəfəsi və "humanist eksistensializm" (Sartr) son qoydu. Antiidealist təfəkkür olan eksistensializmin humanizmi ondadır ki, o, dəyərləri (ehkamı) dəyərləndirmələrin (yaşayışın) determinantları yox, əksinə, məhsulu hesab edir. Mən əvvəlki yazılarımda mentalitetimiz idealist xarakterlidir dedikdə, biz nökər şüurundayıq dedikdə, Azərbaycanda insan yox, mentalitetin icraçıları var dedikdə, azadlıq ağlını və əxlaqını itirməkdir dedikdə və s. ehkamla qurulmuş təfəkkürümüzü nəzərdə tuturdum. Ehkamçılığımızın müasir adı mentalitetdir. Dəyişkən yaşayışı sabit ehkamla tənzimləmək cəhdi əvvəl-axır dekadens verir. Dəyərlər və "…olar!"-"…olmaz!" kimi dəyər hökmlərinin mühüm bir funksiyası da onların mənəvi həyatımızın məna əsasını təşkil etmələridir ("Mənəvi" sözü "məna" sözündən olub, əslində "mənavi" deməkdir). Onlar bizim destruktiv "nə üçün?" sualı qarşısında qalxanımız rolu oynayırlar. İnsanlar öz həyatlarına onların vasitəsilə məna qazındırır, aydınlıq gətirirlər. Onlar hazır izah şablonlarıdır. Nihilizm həyatın ənənəvi oriyentrlərdən, sabit izah qəliblərindən çıxması, dəyərləndirmələrin öz dəyər əsaslarını itirməsidir. Nihilizm ənənəvi dəyərlərin dəyərsizləşməsi, dəyər hökmlərinin qüvvədən düşməsidir. Nihilizm gələcəyin keçmişsiz qalmasıdır. Bu mənada o, yoxluq, boşluq, əsassızlıq, mənasızlıq, izahsızlıq halıdır. O keçid halı kimi ağrılı, sarsıntılı prosesdir. Nihilizmdən M.Veberin sehrsizləşmə, öz sehrini itirmə (Entzauberung) anlayışına da bir çıxış var. O, yeni rasional əsaslandırma tələbi və ehtiyacı ilə yaranır. Ölkəmizdə başlamış olan və şəxsən mənim getdikcə dərinləşməsini gözlədiyim nihilizm hələlik özünü mentalitetimizin disfunksionallaşması kimi göstərir. Nihilizm köklü təzələnmənin zəruri mərhələsidir. Haydegger onu belə ifadə edir: "Köhnə allahlar bizi tərk ediblər, yeniləri isə hələ ki, gecikirlər".